Θεωρίες Συνωμοσίας: Η Μεγάλη Απόδραση – Γιάννης Σαρακατσάνης

«Επιχειρήματα για να καταρρίψεις τις θεωρίες συνομωσίας υπάρχουν πολλά.

Αλλά τι σημασία έχει. Όταν μιλάς με ανθρώπους που πιστεύουν σε θεωρίες συνομωσίας, συνειδητοποιείς ότι αναπτύσσουν μια τρομερή ικανότητα να ελίσσονται ανάμεσα σε επιχειρήματα και δεδομένα και να επιλέγουν μόνο αυτά που εξυπηρετούν και ενισχύουν τη θεωρία τους.

Πράγμα που σε κάνει να καταλάβεις ότι η πίστη σε θεωρίες συνομωσίας δεν είναι προϊόν λογικών συμπερασμάτων. Αλλά όχι. Υπάρχει κάτι άλλο εδώ, Εδώ παιδιά, υπάρχει κάτι βαθύτερο.

Ο λόγος που οι άνθρωποι πιστεύουν σε θεωρίες συνομωσίας κατά τη γνώμη μου, έχει να κάνει με μια θεμελιώδη είδους ανάγκη, για κάποιου είδους απόδραση.

Και αυτή η ανάγκη είναι τόσο ισχυρή που η λογική, δεν μπορεί να κάνει τίποτα παρά μόνο να την υπηρετήσει. Μιλάω εκ πείρας γιατί κάποια στιγμή στη ζωή μου βρέθηκα και εγω σε ένα αδιέξοδο και προκειμένου να αποδράσω πίστεψα σε μια, ας πούμε, εναλλακτική πραγματικότητα…

…Αλλά πώς έγινε αυτό, πώς πώς, πώς κατάφερα να πιστέψω κάτι τόσο απίθανο.. Την απάντηση μας λοιπόν μας τη δίνει η επιστήμη. Ο ψυχολόγος Jonathan Haidt στο βιβλίο του The Righteous Mind, μας λέει το εξής: όταν βρισκόμαστε σε τέτοιες καταστάσεις, σε δύσκολες αποφάσεις, σε μεγάλα ηθικά διλλήματα, το κομμάτι του εγκεφάλου μας που αποφασίζει τι θα κάνουμε, είναι άλλο από αυτό που βρίσκει τα επιχειρήματα.

Συγκεκριμένα αποφασίζουμε άμεσα αυτόματα τι θα κάνουμε και σε δεύτερο χρόνο έρχεται η λογική, όχι για να διερευνήσει αν πήραμε τη σωστή απόφαση, αλλά για να μας βρει επιχειρήματα ώστε να τη δικαιολογήσουμε. Μετά βέβαια, ο εγκέφαλος αναποδογυρίζει αυτές τις διαδικασίες και εμείς νομίζουμε ότι καταλήξαμε σε αυτή την απόφαση λόγω των επιχειρημάτων.

Μας δίνει μάλιστα και μια ωραία εικόνα. Μας λέει ότι ο εγκέφαλος μας είναι σαν ένα ελέφαντα με τον αναβάτη του μπροστά σε ένα σταυροδρόμι. Αν ο ελέφαντας αποφασίσει να πάει από εκεί, το μόνο που μπορεί ο αναβάτης είναι να κάνει το πρ του ελέφαντα λέγοντας ναι, ναι προς τα εκεί θέλαμε να πάμε γιατί εκεί έχει κάποιες μπανάνες και πεινάγαμε…

… Κάτι παρόμοιο πιστεύω ότι συμβαίνει και με τις θεωρίες συνομωσίας. Οι άνθρωποι που πιστεύουν σε αυτές είναι άνθρωποι που έχουν φτάσει σε ένα τέλμα, σε ένα αδιέξοδο, όπου το κόστος για να το ξεπεράσουνε είναι τόσο μεγάλο, που αναγκάζονται να φτιάξουν μια εναλλακτική πραγματικότητα, προκειμένου να μην το αντιμετωπίσουν και να αποδράσουν….

…Η Μαρία όμως είναι εξαντλημένη. Έχει περάσει μια ολόκληρη χρονιά που επένδυσε λεφτά, χρόνο και ενέργεια στο σχέδιο της. Έχανε τον ύπνο της και έλεγε θα τα καταφέρω. Ενδεχομένως να έχει μοιραστεί και το όρμα της και με άλλους ανθρώπους οι οποίοι να είχαν αμφιβολίες και να είπε, παιδιά πιστέψτε με θα τα καταφέρουμε. Και έρχεται τώρα ο κορωνοιός και της λέει να αλλάξει σχέδιο.

Ποιος κορωνοιός, μια γρίπη που ένας παγκολίνος έφαγε μια νυχτερίδα και πεθαίνουν άνθρωποι στην Ιταλία, στην Αμερική και όχι εδώ, σόρυ παιδιά αλλά το τάρκγετ για τη Μαρία είναι δύσκολο. Ο ελέφαντας της Μαρίας αυτή τη στιγμή κατεβαίνει με χίλια και αμα βρει τον παγκολίνο στο δρόμο θα τον πατήσει και θα τον κάνει χαλκομανία.

Αν ήταν ένας σεισμός, αν ήταν μια φωτιά, ένας πόλεμος, η Μαρία θα το καταλάβαινε, θα περπάταγε ανάμεσα στα πτώματα στη πλατεία του νησιού και θα έλεγε, ε ναι, ας μην είμαι και αχάριστη, πάλι καλά που ζήσαμε, αλλά τώρα, όταν ο εχθρός είναι αόρατος, όταν ο εχθρός είναι άυλος, για να πιστέψεις ότι υπάρχει πρέπει να πιστέψεις αυτούς που σου λένε ότι υπάρχει. Και αυτοί είναι η κυβέρνηση, το σύστημα υγείας και τα κανάλια. Και όταν αυτούς δεν τους εμπιστεύεσαι…

… Η έρευνα λέει ότι στις θεωρίες συνομωσίας είμαστε επιρρεπείς όλοι, ανεξαρτήτως ευφυίας, ανεξαρτήτως μορφωτικού επιπέδου. Αν υπάρχει ανάγκη για απόδραση, θα τη βρεις τη θεωρία που σου ταιριάζει…

…Καθώς πορευόμαστε στη ζωή σοι συγκυρίες, οι εμπειρίες, τα συμπεράσματα μας, όλα αυτά αποτυπώνονται σε ένα ας πούμε χάρτη της πραγματικότητας, στο μυαλό μας στον οποίο, στον οποίο ανατρέχουμε για να βρούμε την ευτυχία στη ζωή. Καθώς μεγαλώνουμε όμως, τα πράγματα αλλάζουν και ο χάρτης παλιώνει. Οι παλιές διαδρομές δεν λειτουργούν πια και έτσι εμείς χάνουμε το δρόμο προς την ευτυχία.

Για να μπορέσουμε λοιπόν να διορθώσουμε αυτή τη κατάσταση πρέπει να αναθεωρήσουμε το χάρτη. Πρέπει να κάνουμε ένα βήμα πίσω, να σβήσουμε κάποια κομμάτια, να ξαναγράψουμε κάποια άλλα, αλλά αυτό όπως καταλαβαίνεται είναι πάρα πολύ δύσκολο. Αυτόν τον χάρτη τον έχουμε φτιάξει με πόνο, με κόπο, με αίμα, δάκρυα και ιδρώτα και ο ελέφαντας μας δεν πρόκειται να μας αφήσει να τον πειράξουμε έτσι απλά. Θα βάλει το ποδαράκι του πάνω και θα ψάξει πάση θυσία να μας εμποδίσει. Και τότε…

…Η λειτουργία και η επιτυχία του πολιτισμού μας βασίζεται στο γεγονός ότι όλοι πρέπει να έχουμε μερική άγνοια για το πως λειτουργεί ο πολιτισμός μας. Αν για να πιάσουμε ένα μαχαίρι, έπρεπε όλοι να ξέρουμε μεταλλουργεία, δεν θα είχαμε φτάσει ποτέ στην εποχή του χαλκού. Κάποιος το έμαθε το έφτιαξε και οι υπόλοιποι το χρησιμοποιούμε.

Το πρόβλημα λοιπόν είναι πως όταν κάτι το χρησιμοποιούμε καθημερινά, σιγά σιγά αποκτάμε την ψευδαίσθηση ότι ξέρουμε και πως δουλεύει. Πάρτε για παράδειγμα το καζανάκι, Ξέρετε πως δουλεύει, εντάξει πατάς ένα κουμπί και τρέχει το νερό, ναι αλλά ξέρεις πως δουλεύει,  μπορείς να πάρεις μια Α4 και να ζωγραφίσεις, το σχεδιάγραμμα.

Και άσε το καζανάκι, ας δούμε πιο σύνθετους μηχανισμούς καθημερινής χρήσης. Ο υπολογιστής, το ίντερνετ, το δημόσιο, οι φαρμακευτικές βιομηχανίες, οι διεθνείς σχέσεις, η παγκόσμιά οικονομία. Όλα αυτά νομίζουμε ότι ξέρουμε πως δουλεύουνε, αλλά μας λείπουν πάρα πολλά δεδομένα, με αποτέλεσμα να έχουμε μια απλοποιημένη εκδοχή τους στο μυαλό μας. Όταν λοιπόν κάποιο από αυτά χαλάσει, στη προσπάθεια μας να καταλάβουμε τι συνέβη, καταλήγουμε σε μια απλοποιημένη εκδοχή της αιτίας.

Ναι είναι πολύ δύσκολο να καταλάβουμε πως είναι δυνατόν ένας φονικός ιός να βγει το 2020 και είναι ακόμα πιο δύσκολο να αποδεχτούμε, ότι δεν μπορούμε να το καταλάβουμε. Για αυτό λοιπόν τα απλοποιούμε όλα. Τα κάνουμε κάτι που καταλαβαίνουμε. Ανθρώπινες σχέσεις, καλοί και κακοί, θύτης και θύμα, τα φέρνουμε όλα κοντά μας στο δικό μας επίπεδο ορίζοντα.

Οπότε αν θέλω να είμαι ειλικρινής, το ομολογώ, αυτή η απλοποίηση είναι που με κάνει να μη γουστάρω τις θεωρίες συνομωσίες. Γιατί είναι εύκολες. Και μένα να σας πω κάτι, η ζωή με έμαθε να είμαι καχύποπτος με την ευκολία. Μπορεί εσάς να σας έμαθε κάτι άλλο, δεκτό, αλλά εγώ πιστεύω ότι η ζωή έχει ένα κόστος που δεν μπορούμε να αποφύγουμε.

Για να ζήσεις καλά, για να βρεις την ευτυχία, για να μάθεις την αλήθεια, υπάρχει κόστος. Και κάθε φορά που πάμε να κόψουμε δρόμο, κάθε φορά που το απλοποιούμε, το κόστος απλά μετατίθεται για αργότερα και μας περιμένει να το πληρώσουμε εκεί πέρα, με τόκο.

Να σας το πω έτσι και λίγο πιο ποιητικά, πιστεύω ότι το κόστος της ζωής το πληρώνουμε με ένα νόμισμα, το οποίο όπως όλα τα νομίσματα έχει δύο όψεις. Από τη μια είναι ο κόπος και από την άλλη ο πόνος.

Τον κόπο τον πληρώνουμε προκαταβολικά αλλά τον πόνο τον πληρώνουμε εκ τον υστέρων. Δηλαδή για να το πω απλά, ή θα κουραστείς για να ζήσεις σωστά, ή θα πονέσεις επειδή έζησες λάθος. …»

Λατρεύουμε τις θεωρίες συνωμοσίας! Μας βοηθούν να νιώσουμε έξυπνοι, ξεχωριστοί αλλά – πάνω απ’όλα – να αποδράσουμε από τα προβλήματα μας! 

Όλοι είμαστε επιρρεπείς σε θεωρίες συνωμοσίες! Μπορεί να μην πιστεύουμε ότι η γη είναι επίπεδη αλλά, όταν έρχονται τα δύσκολα, όλοι μας αρχίζουμε να φλερτάρουμε με “εναλλακτικές πραγματικότητες”.

Ανάλογα με το μυαλό και τα γούστα μας επιλέγουμε να αποδράσουμε σε κόσμους όπου τα προβλήματά μας είναι άλυτα και έτσι εμείς μπορούμε να αράξουμε. Μια υπαρξιακή κρουαζιέρα ας πούμε… αλλά όλοι ξέρουμε τι γίνεται στις κρουαζιέρες!

Σε αυτό το βίντεο λοιπόν θα σας πω και για τη δική μου υπαρξιακή κρουαζιέρα! Κράτησε μία ωρίτσα και μου κόστισε ίσως μια σπουδαία ακαδημαϊκή καριέρα!

προηγούμενο
επόμενο

Facebook Comments