«Από τους Έλληνες πήραμε την πόλη και στους Έλληνες θα την παραδώσουμε»-Τα λόγια του τελευταίου Πασά της Θεσσαλονίκης, Χασάν Ταχσίν, που αρνήθηκε την παράδοση στους Βούλγαρους, έναντι υψηλής αμοιβής

«Επρεπε να επιλέξει εάν θα πολεμήσει με τον εξαθλιωμένο του στρατό, οδηγώντας χιλιάδες κατοίκους της Θεσσαλονίκης στην καταστροφή και την πυρά ή να την παραδώσει. Προτίμησε το δεύτερο, μια επιλογή μοιραία για τον ίδιο και την Αυτοκρατορία».

«Ο Αρχιστράτηγος Χασάν Ταχσίν Πασά πήρε από το χέρι του υπασπιστή του το έγγραφο της παράδοσης της Θεσσαλονίκης στον Ελληνικό Στρατό και άρχισε να το μελετά με προσοχή.

Το κείμενο -δύο χειρόγραφες σελίδες όλο κι όλο- ήταν γραμμένο στα γαλλικά και τα ελληνικά. Παραδόξως όμως ο Οθωμανός Πασάς διάβαζε με απόλυτη άνεση την ελληνική εκδοχή του πρωτοκόλλου.

Στο τρίτο άρθρο παρέμεινε λίγο περισσότερο. “Η Θεσσαλονίκη  παραδίδεται εις τον Ελληνικόν Στρατόν μέχρι της υπογραφής της ειρήνης”… Ήρεμος και σε πλήρη αυτοκυριαρχία συνέχισε την ανάγνωση χωρίς κανένα σχόλιο […]

Ο εξοχότατος Χασάν Ταχσίν Πασάς που είχε υπηρετήσει πιστά, έντιμα κι επιτυχημένα τον Σουλτάνο στα τέσσερα σημεία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, προέβαινε τώρα σε μια πράξη εσχάτης προδοσίας.

Παρά την αντίθετη γνώμη κάποιων εκ των επιτελών του και ενάντια στη δική θέληση ήταν έτοιμος να παραδώσει αμαχητί στους Έλληνες την πόλη της Θεσσαλονίκης και τη στρατιά του.

Χωρίς να έχει την έγκριση κανενός και χωρίς να περιμένει οδηγίες από την Κυβέρνηση της Κωνσταντινούπολης και την Υψηλή Πύλη…» *

Γεννήθηκε στο χωριό Μεσαρέ της Αλβανίας και ήταν αλβανικής καταγωγής. Γνώριζε άπταιστα την ελληνική γλώσσα, μια και φοίτησε και πήρε απολυτήριο από το ελληνικό γυμνάσιο Ιωαννίνων. Είχε νυμφευτεί εξισλαμισμένη Ελληνίδα.

Ξεκίνησε ως αγρονόμος στην Κατερίνη το 1870, κατατάχτηκε ως υπαξιωματικός στον τουρκικό στρατό και ανέβηκε σύντομα την κλίμακα της ιεραρχίας.

Ο Χασάν Ταχσίν Πασάς πολέμησε και ανδραγάθησε στην Θεσσαλία, στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Σε ένδειξη ευαρέσκειας ο Σουλτάνος διέταξε τον προσωπικό του ζωγράφο Φάουστο Τζονάρο να του φτιάξει ένα πορτραίτο, μαζί με τους πίνακες από τις Μάχες που φιλοτέχνησε στα πολεμικά πεδία της Ελασσόνας, του Δομοκού και των Φαρσάλων. 

Διατέλεσε διοικητής της χωροφυλακής Ιωαννίνων, φρούραρχος της Θεσσαλονίκης το 1900, στα χρόνια των νεοτούρκων, εξορίστηκε από τον σουλτάνο ως φιλελεύθερος στην Συρία και ανέλαβε την αρχηγία στην επαναστατημένη Υεμένη όπου πέτυχε την ειρήνευση της περιοχής ύστερα από δεκαετίες συγκρούσεων με τους τοπικούς πολέμαρχους, που κόστισαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς.

Διετέλεσε Γενικός Διοικητής της Κρήτης και έμεινε εκεί για επτά χρόνια, γνωρίζοντας προσωπικά τον Ελευθέριο Βενιζέλο και διασώζοντας από τα νύχια αρχαιοκάπηλων την περίφημη Δωδεκάδελτη Επιγραφή με τους νόμους της Γόρτυνας**.

Έμεινε στην Μεγαλόνησο 7 χρόνια, στην διάρκεια των οποίων προσπάθησε να εξομαλύνει τις θανάσιμες διαφορές Ελλήνων και Μουσουλμάνων. Στην Κρήτη άφησε μνήμη δίκαιου, έντιμου και ικανού ανθρώπου. Πλήθος τεκμηρίων επιβεβαιώνουν την αντικειμενική συμπεριφορά του έναντι όλων.

Η γνωριμία του εκεί με τον Βενιζέλο έπαιξε αργότερα μεγάλο ρόλο στις αποφάσεις που πήρε για την Θεσσαλονίκη, τον Οκτώβρη του 1912. Πρόκειται για ένα ακόμα αγνοημένο κεφάλαιο που επηρέασε καταλυτικά τις ελληνοτουρκικές εξελίξεις.

Είναι χαρακτηριστικό ότι μερικά χρόνια αργότερα, στην ελεύθερη πλέον Θεσσαλονίκη τον επισκέπτονταν άνδρες της Κρητικής Χωροφυλακής που επόπτευαν τη δημόσια τάξη στην πόλη.

Τα παλληκάρια αυτά ήξεραν τον Πασά από παλιά ή είχαν ακούσει γι’ αυτόν και έτρεφαν μεγάλο σεβασμό στο πρόσωπό του. Όταν μάλιστα τον Ιανουάριο του 1913 έγινε από αγνώστους μια δολοφονική απόπειρα εναντίον του, ο κρητικός σωματοφύλακας του τον έσωσε από βέβαιο θάνατο. 

Επέστρεψε το 1910 στη Θεσσαλονίκη και το 1911 διορίστηκε Διοικητής του 3ου Σώματος Στρατού στην Θεσσαλονίκη και είχε εκεί υπό τις διαταγές του τον τότε Ταγματάρχη Μουσταφά Κεμάλ τον μετέπειτα Ατατούρκ. Στις αρχές του Οκτωβρίου, με την ελληνική προέλαση, ανέλαβε την αρχιστρατηγία του τουρκικού στρατού.

Ηττάται στις επικές μάχες του Σαρανταπόρου και των Γιαννιτσών πράγμα που τον υποχρεώνει να παραδώσει αμαχητί την Θεσσαλονίκη στην Ελλάδα.

Η πράξη αυτή χαρακτηρίζεται στην Τουρκία «εσχάτη προδοσία». Οι Έλληνες ωστόσο δίνουν στον γέρο Αρχιστράτηγο τον τίτλο του «σωτήρα και ευεργέτη» της πόλης.

Ο  Χασάν Ταχσίν πασάς υπογράφει την παράδοση της Θεσσαλονίκης στους Έλληνες.  Πίνακας του γιου του Κενάν Μεσαρέ.  

25 Οκτώβριου 1912. Ο στρατηγός Χασάν Ταχσίν πασάς έχει πολεμήσει με όλες τους τις δυνάμεις τον ελληνικό στρατό, αλλά δεν μπορεί να σταματήσει την προέλασή του. 

Οχυρωμένος πια στη Θεσσαλονίκη, της οποίας είναι διοικητής, βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα ιστορικό δίλημμα: να συνεχίσει να αντιστέκεται ή να παραδώσει αμαχητί και άθικτη την πόλη, όπως τον πιέζουν οι πρεσβευτές των μεγάλων δυνάμεων αλλά και επιφανείς Θεσσαλονικείς.  

Από την απόφασή του εξαρτώνται πολλά. Διαθέτει 30.000 στρατό και αν γίνει μάχη, η πόλη θα βομβαρδιστεί και θα καταστραφούν οι υποδομές της, το λιμάνι, οι γέφυρες, το υδραγωγείο, τα ιστορικά κτίρια και πολλά σπίτια.

Αν παραδοθεί χωρίς να πολεμήσει στη γενέτειρα του Κεμάλ τους «γκιαούρηδες», δεν θα μπορεί να σταθεί πουθενά στην Αυτοκρατορία, όπου το κίνημα των Νεότουρκων έχει αρχίσει να δείχνει το φανατικά ανθελληνικό του πρόσωπο. Ο στρατηγός, γόνος της αλβανικής οικογένειας των Μεσαρέ, δεν είναι τυχαίο πρόσωπο

Έγινε πασάς κερδίζοντας τον τίτλο στα πεδία των μαχών και όχι στα σαλόνια και τους διαδρόμους του Τοπ Καπί, όπως ήταν το σύνηθες στην Οθωμανική αυτοκρατορία.

Όμως δεν ήταν φανατικός εθνικιστής και λόγω της καταγωγής του ένιωθε περισσότερο Οθωμανός παρά Τούρκος. Η διαφορά είναι αρκετά σημαντική. Οι Οθωμανοί είχαν πολυπολιτισμική κουλτούρα, ήταν πιο ανεκτικοί και πιο μορφωμένοι, ενώ οι Τούρκοι πολεμούσαν για την εθνική τους επικράτηση, έναντι της πολυεθνικής ταυτότητας που εκ των πραγμάτων είχε η χώρα τους.

Ο πασάς δεν μισούσε τους Έλληνες, παρότι είχε πολεμήσει εναντίον τους πολλές φορές με όλο του το σθένος. Αυτή τη φορά, αν και βίωνε τη μια ήττα μετά την άλλη, δεν ήθελε από εκδίκηση και μόνο να καταστρέψει κάτι που θεωρούσε χαμένο.

Γι’ αυτό έλαβε την πιο κρίσιμη απόφαση της ζωής του: παρέδωσε αμαχητί της Θεσσαλονίκη στους Έλληνες. Φέρεται μάλιστα να είπε της εξής φράση: «Από τους Έλληνες την πήραμε και στους Έλληνες θα την παραδώσουμε»….

Ήξερε ότι μια άσκοπη μάχη στη Θεσσαλονίκη, θα οδηγούσε στον θάνατο χιλιάδες ανθρώπους και την πόλη στην καταστροφή. Γνώριζε ότι από τα ανατολικά έρχονταν και οι Βούλγαροι με σκοπό να προλάβουν να μπουν πρώτοι και να κρατήσουν την πόλη, ώστε η Βουλγαρία να αποκτήσει την πολυπόθητη έξοδο στο Αιγαίο….

Η δωροδοκία των Βούλγαρων και η άρνηση του πασά

Ο Κενάν Μεσαρέ ήταν ο γιος του Πασά, πατέρας του Ίνη Μεσαρέ. Ως υπασπιστής του πασά έγραψε στα γαλλικά από κοινού με τον Ι. Μεταξά και τον Β. Δούσμανη, τους δέκα όρους για την παράδοση της Θεσσαλονίκης.

Ο αξιωματικός του τουρκικού στρατού και οι δύο Έλληνες επιτελικοί έβαλαν στο πρωτόκολλο της παράδοσης τις υπογραφές τους. Ο Ίνης Μεσαρέ μας μεταφέρει τη μαρτυρία του πατέρα του για ένα γεγονός που θα άλλαζε για πάντα τη μοίρα της Θεσσαλονίκης.

Λίγες ώρες μετά την είσοδο του ελληνικού στρατού στην πόλη ο Βούλγαρος πρέσβης Σταντ Σιεφ συνάντησε τον χασάν Ταχσίν, που τον συνόδευε ο γιος του, και ζήτησε ευθαρσώς να υπογραφεί πρωτόκολλο παράδοσης της πόλης και με τον βουλγαρικό στρατό. 

«Ο πατέρας μου το θεώρησε μέγιστο θράσος. Ο παππούς παρέμεινε πιστός στη στρατιωτική του τιμή και αρνήθηκε», μας λέει ο κύριος Μεσαρέ.

Όμως οι Βούλγαροι δεν είχαν πει την τελευταία τους λέξη. Ο πρεσβευτής παρουσίασε στον Κενάν Μεσαρέ το έσχατο μέσο πειθούς που διέθεταν: μια επιταγή αγγλικής τράπεζας, όπου αναγραφόταν ένα τεράστιο ποσό.

Ο Χασάν Ταχσίν απάντησε ως στρατιωτικός: «Εμείς πολεμήσαμε με τους Έλληνες επί 20 μέρες. Βούλγαρους στρατιώτες δεν συνάντησα πουθενά. Νικήθηκα από Έλληνες και σε εκείνους παραδίδω την πόλη. Πώς τολμάτε να μου ζητάτε να υπογράψω πρωτόκολλο και με εσάς»….

Οι Βούλγαροι δεν τους συγχώρησαν ποτέ τη στάση του. Αργότερα, όταν είχαν την ευκαιρία, λεηλάτησαν το σπίτι του και τρομοκράτησαν την οικογένειά του….

Το μυστικό της Μακρονήσου

Η μεταφορά των 26.000 Τούρκων αιχμαλώτων από την Θεσσαλονίκη στα νησιά κατά παράβαση του Πρωτοκόλλου Παράδοσης της πόλης, τον εξοργίζει αλλά και τον εξουθενώνει ψυχολογικά, καθώς πίστευε ότι είχε εξασφαλίσει την μεταφορά των ανδρών του στις πατρίδες τους.

Σαράντα χρόνια αργότερα οι πολιτικοί εξόριστοι της Μακρονήσου που έσκαβαν για να στήσουν τα αντίσκηνα τους έβρισκαν τα οστά των αιχμαλώτων που είχαν πεθάνει στο θλιβερό αυτό νησί, κάτω από συνθήκες που διερεύνησε τότε εξονυχιστικά ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός. Ήταν, όπως λέει ο συγγραφέας του βιβλίου, «η Μακρόνησος πριν την Μακρόνησο».

Το τέλος

Ο Ταχσίν πασάς, μετά την παράδοση της Θεσσαλονίκης και την αιχμαλωσία του τουρκικού στρατού, κρατήθηκε διακριτικά και με σεβασμό στο Διοικητήριο και δεν στάλθηκε μαζί με τους υπόλοιπους Τούρκους αιχμάλωτους αξιωματικούς στην Αθήνα.

Με τη βοήθεια του φίλου του, διακεκριμένου Θεσσαλονικιού της εποχής, Αλέξανδρου Ζάννα και του Ελευθερίου Βενιζέλου, ο Χασάν Ταχσίν στάλθηκε για λόγους υγείας στο Εβιάν της Γαλλίας και αργότερα έζησε στη Λωζάνη, όπου έγραψε τις αναμνήσεις του και πέθανε στο τέλος του πρώτου παγκόσμιου πολέμου.

Στις αναμνήσεις του γράφει τα παρακάτω ο Τούρκος στρατηγός που έχει συνδέσει το όνομά του με την ελληνική μοίρα της πόλης: «Πιεζόμενος από τα γεγονότα και τις εκκλήσεις αρχών και προξένων, έχοντας αντιληφθεί τον άμεσο κίνδυνο της βουλγαρικής εισβολής και διαπιστώσει την εγκατάλειψη των χαρακωμάτων και τη διασκόρπιση των εφέδρων αφότου νύχτωσε, υπέκυψα για να σώσω τη ζωή χιλιάδων αθώων πλασμάτων και για να προλάβω την καταστροφή της πόλης. Οι απεσταλμένοι του Διαδόχου Κωνσταντίνου έφτασαν στο Διοικητήριο της πόλης κατά τις νυκτερινές ώρες. Το ‘Πρωτόκολλο παραδόσεως’ συντάχτηκε στα γαλλικά. Έτσι έληξε άδοξα και συντριπτικά για μας ο αγώνας και θριαμβευτικά για τον αντίπαλο. Η Θεσσαλονίκη χάθηκε αλλά και σώθηκε. Έχω τη συνείδηση ότι έπραξα ακέραια το καθήκον μου. Η ιστορία ας με κρίνει…».

Βέβαια, οι Τούρκοι φόρτωσαν αποκλειστικά την ήττα και την απώλεια της Θεσσαλονίκης στα φιλελληνικά αισθήματα του στρατηγού και του απέδωσαν τη μομφή της έσχατης προδοσίας και  την καταδίκη του από το στρατοδικείο της Κωνσταντινούπολης «ερήμην εις θάνατον», διότι παρέδωσε την πόλη «αμαχητί» και την στρατιά του «άνευ όρων». Ο πικραμένος πασάς δεν γύρισε ποτέ στην Τουρκία.

Πέθανε στη Γαλλία το 1917 και η σορός του μεταφέρθηκε από την οικογένειά του το 1937 στη Θεσσαλονίκη όπου θάφτηκε με τιμές «στις παρυφές της πόλης», όπως γράφει ο γιός του, στο νεκροταφείο των μουσουλμάνων Αλβανών στην Τριανδρία, όπου διατηρούνταν για αρκετά χρόνια ο οικογενειακός τάφος του.

Μετά τη διάλυση του νεκροταφείου το 1983 τα οστά του Χασάν Ταχσίν διατηρήθηκαν στο οστεοφυλάκιο και θάφτηκαν μαζί με αυτά του γιου του Κενάν Μεσαρέ το 2002 σε κενοτάφιο στην αυλή του Μουσείου των Βαλκανικών Πολέμων στη Γέφυρα Θεσσαλονίκης.

Ο Κενάν Μεσαρέ γεννήθηκε στα Γιάννενα το 1889, μιλούσε άπταιστα τα ελληνικά, από την ελληνίδα μουσουλμάνα μάνα του, αλλά και λόγω της διγλωσσίας που επικρατούσε στην Ήπειρο. Μετά τις εγκύκλιες σπουδές στην ηπειρωτική πρωτεύουσα, σπούδασε στην περίφημη στρατιωτική σχολή «Γαλατά Σεράι» της Κωνσταντινούπολης και ακολούθησε τον πατέρα του στις πολλές στρατιωτικές μετακινήσεις του, ανά την οθωμανική αυτοκρατορία, ως υπασπιστής του.

Μάλιστα, κατά την υπογραφή παράδοσης της Θεσσαλονίκης, ανάμεσα στην ελληνική και την τουρκική αντιπροσωπεία στο Διοικητήριο, βρισκόταν και ο ταγματάρχης Κενάν, ο οποίος φέρεται ότι συνέταξε το πρωτόκολλο στα γαλλικά τα οποία γνώριζε επίσης άπταιστα.

Μετά την ήττα των Τούρκων και την αποχώρησή τους από τη Μακεδονία, ο Κενάν επέλεξε να μείνει στη Θεσσαλονίκη, παίρνοντας την ελληνική υπηκοότητα.

Στην πόλη έμεινε πάνω από 25 χρόνια, είχε πολλούς φίλους και είχε τη στόφα και τη φήμη κοσμοπολίτη. Μετά το γάμο του το 1934 εγκαταστάθηκε στα Γιάννενα όπου γεννήθηκαν τα δυο παιδιά του.

Ήταν αγαπητός στους Γιαννιώτες και ως το θάνατό του συνέχιζε να ζωγραφίζει εικόνες από τη φύση της Ηπείρου με ιδιαίτερη προτίμηση στην Παμβώτιδα λίμνη.

Πέθανε το 1965 και η σορός του τάφηκε, σύμφωνα με την επιθυμία του, στον οικογενειακό τάφο στο αλβανικό νεκροταφείο της Τριανδρίας στη Θεσσαλονίκη, επιστρέφοντας για πάντα στην πόλη που αγαπούσε ιδιαίτερα. Ο δήμος Ιωαννιτών τον τίμησε για το έργο του και την προσφορά του δίνοντας το όνομά του σε δρόμο της πόλης.

Ο καλλιτέχνης

Από μικρή ηλικία ο Κενάν Μεσαρέ έδειξε κλίση στη ζωγραφική και με λάδια και υδατογραφίες υπήρξε ο κατεξοχήν ζωγράφος των βαλκανικών πολέμων, με ιδιαίτερη εμμονή σε θέματα που δείχνουν τους Έλληνες πρωτεργάτες και τις επιτυχίες του ελληνικού στρατού στους πολέμους του 1912-13. 

Σε όλη του τη ζωή ζωγράφιζε εικόνες από τη φύση και από μνήμης παραλλαγές των ίδιων σχεδόν θεμάτων από τους βαλκανικούς πολέμους, με ιδιαίτερη προτίμηση στην πανηγυρική είσοδο του αρχιστρατήγου Κωνσταντίνου στη Θεσσαλονίκη.

Έργα του Κενάν Μεσαρέ βρίσκονται στη Δημοτική Πινακοθήκη Θεσσαλονίκης και σε άλλα μουσεία, αλλά τα περισσότερα έχουν συγκεντρωθεί στο στρατιωτικό Μουσείο των πολέμων 1912-13 στα Γιάννενα.

Ο διάδοχος Κωνσταντίνος με το επιτελείο τους μπαίνει θριαμβευτής στη Θεσσαλονίκη, κατά την απελευθέρωση της πόλης, στις 26 Οκτωβρίου του 1912. Πίνακας του Κενάν Μεσαρέ, γιου του Τούρκου αρχιστρατήγου που παρέδωσε την πόλη στους Έλληνες.

Οι γιοι του Σαχίν-Σέργιος, αρχιτέκτων – πολεοδόμος, ζει σήμερα στην Αθήνα και ο Ρεμζή-Ρωμανός, μηχανολόγος μηχανικός στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Οι απόγονοι του Κενάν Μεσαρέ συγκεντρώθηκαν στη Θεσσαλονίκη τον Οκτώβριο του 2001 στην έκθεση κειμηλίων του πολέμου του 1912 και φωτογραφήθηκαν μπροστά στη στολή του παππού τους Χασάν Ταχσίν πασά, του φιλέλληνα Τούρκου στρατηγού που παρέδωσε τη Θεσσαλονίκη στους Έλληνες.

*Απόσπασμα από το βιβλίο του Χρίστου Κ. Χριστοδούλου «Οι τρεις ταφές του Χασάν Ταχσίν Πασά», εκδόσεις Επίκεντρο, 2012

** Η επιγραφή της Γόρτυνας είναι η αρχαιότερη γνωστή μέχρι σήμερα νομοθεσία του Ευρωπαϊκού Χώρου. Χρονολογείται στο πρώτο μισό του 5ου π.Χ. και βρίσκεται στον αρχαιολογικό χώρο της Γόρτυνας στην Κρήτη

Πηγές:

https://thessmemory.wordpress.com/2016/10/18/%CE%BF-%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CF%84%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%85-%CF%83%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%84%CE%B7%CE%B3%CE%BF%CF%8D-%CF%84%CE%BF%CF%85-1912-%CE%B6%CF%89%CE%B3/

https://www.efsyn.gr/nisides/127987_omos-i-tyhi-den-eynoise-ta-opla-mas-1

https://www.iefimerida.gr/news/73915/%CF%84%CE%B9-%CF%83%CF%87%CE%AD%CF%83%CE%B7-%CE%AD%CF%87%CE%B5%CE%B9-%CE%B7-%CE%BC%CE%B1%CE%BA%CF%81%CF%8C%CE%BD%CE%B7%CF%83%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BF-%CE%B2%CE%B5%CE%BD%CE%B9%CE%B6%CE%AD%CE%BB%CE%BF%CF%82-%CE%BC%CE%B5-%CF%84%CE%BF%CE%BD-%CF%84%CE%B1%CF%87%CF%83%CE%AF%CE%BD-%CF%80%CE%B1%CF%83%CE%AC-%CF%80%CE%BF%CF%85-%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%AD%CE%B4%CF%89%CF%83%CE%B5-%CF%84%CE%B7-%CE%B8%CE%B5%CF%83%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%BA%CE%B7

https://www.haniotika-nea.gr/106558-poios-alitheia-itan-o-xasan-taxsin-pasas/

https://www.mixanitouxronou.gr/apo-tous-ellines-pirame-tin-poli-ke-stous-ellines-tha-tin-paradosoume-ta-logia-tou-telefteou-pasa-tis-thessalonikis-chasan-tachsin-pou-arnithike-stous-voulgarous-tin-paradosi-enanti-ip/

προηγούμενο
επόμενο

Facebook Comments