Όλα όσα πρέπει να ξέρεις για την Προηγιασμένη Θεία Λειτουργία

Ἡ Λειτουργία τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς. Ἡ πιό χαρακτηριστική ἀκολουθία αὐτῆς τῆς περιόδου. Πῆρε τό ὄνομά της ἀπό τή φύση της.

Εἶναι ὄντως λειτουργία Προηγιασμένων. Δέν ἔχουμε προσφορά καί καθαγιασμό. Τά δῶρα εἶναι καθαγιασμένα, προηγιασμένα ἀπό ἄλλη Λειτουργία. Τά προηγιασμένα αὐτά δῶρα προτίθενται γιά νά κοινωνήσουν καί νά ἁγιαστοῦν οἱ πιστοί. Δηλαδή, ἡ θεία Λειτουργία τῶν Προηγιασμένων εἶναι Μετάληψη, κοινωνία. Ἀξίζει τόν κόπο, μέ τήν εὐκαιρία αὐτή, νά κατηχήσουμε τούς πιστούς μας γιά τό πόσο σημαντική εἶναι γιά τή σωτηρία μας ἡ συχνή θεία μετάληψη, καί γιά τίς προϋποθέσεις αὐτῆς.

Στά πρῶτα χριστιανικά χρόνια οἱ πιστοί κοινωνοῦσαν σέ κάθε θεία Λειτουργία. Ὁ Μ. Βασίλειος ἀναφέρει σέ ἐπιστολή του ὅτι οἱ πιστοί στήν ἐπαρχία τῆς Καισάρειας κοινωνοῦσαν 4 φορές τήν ἑβδομάδα. Ἄν μεσοβδόμαδα δέν τελεῖτο θεία Λειτουργία κρατοῦσαν μερίδες ἀπό τήν Κυριακή καί κοινωνοῦσαν μόνοι τους. Τό ἴδιο καί οἱ μοναχοί. Μόνο πού ἐκεῖνοι μαζεύονταν ὅλοι μαζί καί κοινωνοῦσαν ἀπό τά δῶρα πού εἶχαν κρατήσει.

Διαμορφώνεται ἔτσι, σιγά σιγά μιά μικρή ἀκολουθία. Ὅλοι μαζί προσεύχονταν πρό τῆς θείας κοινωνίας καί μετά ὅλοι μαζί πάλι εὐχαριστοῦσαν τόν Θεό. Ἄν ὑπῆρχε ἱερέας, προσέφερε αὐτός τή θεία κοινωνία μετά τήν ἀκολουθία τοῦ Ἑσπερινοῦ ἤ τῆς Θ’ ὥρας (3 μ.μ.) γιατί οι μοναχοί έτρωγαν συνήθως μόνο μια φορά την ημέρα, μετά τον εσπερινό. 

Σιγά – σιγά θέλησαν να εντάξουν την κοινωνία τους αυτή στα πλαίσια μιας ακολουθίας, που να υπενθυμίζει τη θεία λειτουργία. Κατά τον τρόπο αυτό διαμορφώθηκε η ακολουθία των Τυπικών (δηλαδή κατά τον τύπο της θείας λειτουργίας), προς το τέλος της οποίας κοινωνούσαν. Αυτή είναι και η μητρική μορφή της Προηγιασμένης.

Πῶς συνδέεται ἡ ἱστορία αὐτή μέ τή σημερινή πράξη; Ἡ Μεγάλη Σαρακοστή εἶναι μιά πορεία πρός τή Βασιλεία τῶν Οὐρανῶν. Ἡ θεία Λειτουργία εἶναι ἡ ἴδια ἡ Βασιλεία τῶν οὐρανῶν μπροστά μας. Ἔχει χαρμόσυνο, πανηγυρικό καί κυρίως ἀναστάσιμο χαρακτήρα. Δέν συνάδει μέ τή Σαρακοστή πού εἶναι ἡ πορεία πρός τήν Ἀνάσταση. Γι’ αὐτό οἱ κανόνες τῆς Ἐκκλησίας μας ὁρίζουν νά μήν τελεῖται θεία Λειτουργία τίς ἡμέρες τῆς Μεγ. Σαρακοστῆς, ἐκτός βέβαια Σαββάτου, Κυριακῆς καί ὁρισμένων μεγάλων ἑορτῶν, ὅπως τοῦ Εὐαγγελισμοῦ καί τῶν ἁγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων.

Καί πῶς θά κοινωνοῦν οἱ πιστοί; Ἀπό προηγιασμένα ἅγια. Νά λοιπόν σήμερα, πού ἡ θεία Λειτουργία τῶν προηγιασμένων «λύνει» τό πρόβλημα τῆς συχνῆς θείας κοινωνίας, πού τόσο ἀνάγκη ἔχουν οἱ πιστοί χριστιανοί, ἰδιαίτερα τήν περίοδο τῆς Μεγ. Σαρακοστῆς.

«Ἡ θεία Λειτουργία τῶν Προηγιασμένων εἶναι μία ἀπό τίς ὡραιότερες καί κατανυκτικότερες ἀκολουθίες τῆς Ἐκκλησίας μας. Συγχρόνως μιά διαρκής πρόκληση γιά τή συχνή θεία κοινωνία τῶν μυστηρίων. Μιά φωνή ἀπό τήν ἀρχαία ζωντανή παράδοση τῆς Ἐκκλησίας μας πού λέγει ὅτι ὁ πιστός δέν μπορεῖ νά ζεῖ τή ζωή τοῦ Χριστοῦ, ἄν δέν ἀνανεώνει διαρκῶς τήν ἕνωσή του μέ τήν πηγή τῆς ζωῆς, τό Σῶμα καί τό Αἷμα τοῦ Κυρίου» (Ἰωάννης Φουντούλης).

Ἡ θεία Λειτουργία τῶν Προηγιασμένων ξεκινᾶ τήν προηγούμενη Κυριακή ἤ Σάββατο. Τότε ἐξάγουμε ἐκτός τοῦ Ἀμνοῦ τῆς ἡμέρας καί τόσους Ἀμνούς ἀκόμα, ὅσες εἶναι οἱ προηγιασμένες πού πρόκειται νά τελέσουμε τήν ἑβδομάδα πού ἀκολουθεῖ. Ἐπ’ εὐκαιρία, μποροῦμε νά τελοῦμε προηγιασμένη θεία Λειτουργία καί κάθε μέρα μέσα στήν ἑβδομάδα. Δέν ὑπάρχει περιορισμός. Ἀρκεῖ νά ἔχουμε μεριμνήσει ἀπό τήν προηγούμενη Κυριακή. Ἐπικράτησε βέβαια ἡ συνήθεια νά τελεῖται κάθε Τετάρτη καί Παρασκευή. Τετάρτη ἀπόγευμα γιά νά μποροῦν νά συμμετέχουν καί οἱ πιστοί πού ἐργάζονται στή θαυμάσια αὐτή κατανυκτική Λειτουργία. Παρασκευή πρωί γιατί τό ἀπόγευμα τελοῦμε τήν ἀκολουθία τῶν Χαιρετισμῶν.

Τήν Κυριακή, λοιπόν, ὁ ἱερέας ἤ τό Σάββατο βγάζει δύο ἤ περισσότερους Ἀμνούς ἀκόμα ἐπαναλαμβάνοντας κάθε φορά τά λόγια: «Εἰς ἀνάμνησιν τοῦ Κυρίου…». Τήν ὥρα τοῦ καθαγιασμοῦ: «Εὐλόγησον τόν Ἅγιον Ἄρτον τοῦτον…».

Εἶναι μιά ἀκολουθία Ἑσπερινοῦ οὐσιαστικά (ὁ συνήθης Ἑσπερινός τῆς Μεγ. Σαρακοστῆς μέ μικρές τροποποιήσεις), στήν ὁποία προστίθενται: ἡ παράθεση τῶν δώρων, οἱ προπαρασκευαστικές εὐχές, ἡ θεία κοινωνία καί ἡ εὐχαριστία. Βέβαια ὁ πένθιμος χαρακτήρας τῆς Σαρακοστῆς συνεχίζεται. Τά τροπάρια εἶναι κατανυκτικά, οἱ εὐχές γεμάτες ταπείνωση καί συντριβή, οἱ ἱερεῖς ντύνονται μέ πένθιμα ἄμφια, ὁμοίως ἡ Ἁγία Τράπεζα καί τά Τίμια Δῶρα.

Κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα τελείται μόνο τις τρεις πρώτες μέρες αυτής (Μ. Δευτέρα, Μ. Τρίτη και Μ. Τετάρτη). Επίσης τελείται και κατά τις ημέρες εορτών ευρισκομένων εντός της περιόδου της Μ. Τεσσαρακοστής. Δεν τελείται κατά τα Σάββατα και τις Κυριακές της Μ. Τεσσαρακοστής. Ο Ιερέας, και αν κρατήσει τα ονόματα, δεν θα τα μνημονεύσει, στην Πρόθεση, αλλά θα τα αφήσει για τη Λειτουργία του Σαββάτου ή της Κυριακής. Επίσης, κατά τη Λειτουργία των Προηγιασμένων δε γίνονται μνημόσυνα.

Καιρός να ρίξωμε μια ματιά σ’ αυτήν την ίδια τη λειτουργία των Προηγιασμένων, στη μορφή που ύστερα από μακρά εξέλιξη αποκρυσταλλώθηκε και κατά την οποία τελείται σήμερα στους ναούς μας. Ήδη επισημάναμε τα δύο λειτουργικά στοιχεία που τη συνθέτουν: την ακολουθία του εσπερινού και τη θεία κοινωνία. Το πρώτο μέρος της αποτελεί ο συνήθης εσπερινός της Τεσσαρακοστής με μικρές μόνο τροποποιήσεις. Ο ιερέας κατά τη ψαλμωδία της Θ΄ ώρας ντύνεται την ιερατική του στολή και θυμιάζει. Η έναρξη γίνεται με το « Ευλογημένη η βασιλεία…» κατά τον τύπο της θείας λειτουργίας. Διαβάζεται ο προοιμιακός, ο 103ος δηλαδή ψαλμός, που περιγράφει το δημιουργικό έργο του Θεού. Είναι το προοίμιο του εσπερινού, αλλά και όλης της ακολουθίας του νυχθημέρου, που αρχίζει, ως γνωστό, κατά τον εβραϊκό τρόπο, από την εσπέρα· πρώτο μέρος του εικοσιτετραώρου θεωρείται η νύχτα. Ύστερα ο διάκονος ή ο ιερέας θέτει στο στόμα των πιστών τα ειρηνικά. Ακολουθεί η ανάγνωση του 18ου καθίσματος του Ψαλτηρίου· «Πρός Κύριον εν τω θλίβεσθαι με εκέκραξα και εισήκουσε μου…».

Είναι το τμήμα του ψαλτηρίου που έχει καθοριστεί να διαβάζεται κατά τους εσπερινούς της Τεσσαρακοστής. Ο ιερέας εν τω μεταξύ ετοιμάζει στην πρόθεση τα προηγιασμένα από τη λειτουργία του προηγουμένου Σαββάτου ή της Κυριακής τίμια δώρα. Αποθέτει τον άγιο άρτο στο δισκάριο, κάνει τη ένωση του οίνου και του ύδατος στο άγιο ποτήριο και τα καλύπτει. Ο εσπερινός συνεχίζεται με τη ψαλμωδία των ψαλμών του λυχνικού και των κατανυκτικών τροπαρίων της ημέρας, που παρεμβάλλονται στους τελευταίους στίχους των ψαλμών αυτών και γίνεται είσοδος. Διαβάζονται δύο αναγνώσματα από την Π. Διαθήκη, ένα από τη Γένεση και ένα από το βιβλίο των Παροιμιών. Θα σταθούμε για λίγο στην κατανυκτική ψαλμωδία του «Κατευθυνθήτω», του δεύτερου στίχου του 140ου ψαλμού. Ψάλλεται μετά από τα αναγνώσματα έξι φορές, από τον ιερέα και τους χορούς, ενώ ο ιερέας θυμίαζει την αγία τράπεζα.

Κατόπιν γίνεται η εκτενής δέηση υπέρ των τάξεων των μελών της Εκκλησίας, των κατηχουμένων, των ετοιμαζομένων για το άγιο βάπτισμα, «των προς το φώτισμα ευτρεπιζομένων» και των πιστών. Και μετά την απόλυση των κατηχουμένων έρχεται το δεύτερο μέρος, η κοινωνία των μυστηρίων.

Τη μεταφορά των προηγιασμένων δώρων από την πρόθεση στο θυσιαστήριο, που γίνεται με μεγάλη κατάνυξη, ενώ οι πιστοί σκύβουν μέχρι το έδαφος, συνοδεύει η ψαλμωδία του αρχαίου ύμνου «Νυν αι δυνάμεις».

Η προπαρασκευή για τη θεία κοινωνία περιλαμβάνει κυρίως την Κυριακή προσευχή, το «Πάτερ ημών…», ακολουθεί η κοινωνία και μετά απ’ αυτήν η ευχαριστία. Και η λειτουργία τελειώνει με την κατανυκτική οπισθάμβωνο ευχή. Είναι δέηση, που συνδέει την τέλεση της κατανυκτικής αυτής λειτουργίας με την περίοδο των Νηστειών. Ο πνευματικός αγώνας της Τεσσαρακοστής είναι σκληρός, αλλά και η νίκη κατά των αοράτων εχθρών είναι βέβαιη για τους αγωνιζομένους τον καλόν αγώνα. Η ανάσταση δεν είναι μακριά.

Η θεία λειτουργία των Προηγιασμένων είναι μία από τις ωραιότερες και κατανυκτικότερες ακολουθίες της Εκκλησίας μας. Αλλά συγχρόνως και μία διαρκής πρόσκληση για τη συχνή κοινωνία των θείων μυστηρίων. Μια φωνή από τα βάθη των αιώνων, από την αρχαία ζωντανή παράδοση της Εκκλησίας. Φωνή που λέει, ότι ο πιστός δεν μπορεί να ζει τη ζωή του Χριστού αν δεν ανανεώνει διαρκώς την ένωσή του με την πηγή της ζωής, το σώμα και το αίμα του Κυρίου. Διότι ο Χριστός είναι «η ζωή ημών».

 

Πηγές:

http://ekdoseisxrysopigi.blogspot.gr/2018/02/blog-post_90.html#more, τοῦ Αἰδεσιμολ. Πρωτοπρεσβυτέρου Νικόλαου Κουτρουμάνου

http://ekdoseisxrysopigi.blogspot.gr/2018/02/blog-post_40.html,
 Γέροντας Επιφάνιος Θεοδωρόπουλος

http://ekdoseisxrysopigi.blogspot.gr/2018/02/blog-post_94.html, Ιωάννης Μ. Φουντούλης, Καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης , Λογική Λατρεία.

προηγούμενο
επόμενο

Facebook Comments